Ludzie: jak żyją, pracują i czują się Polki i Polacy

Dwanaście liczb, które opisują nie państwo, lecz ludzi. Dziewięć z nich pokazuje społeczeństwo zamożniejsze, lepiej wykształcone i bardziej zadowolone z życia, niż każe stereotyp; dwie — ślubów i długości życia — pokazują, gdzie Polska odstaje od reszty Unii; jedna — mediana wieku — mówi, dokąd zmierza.

Dwa zaskoczenia dla czytelnika z zagranicy: Polska jest jednym z najmniej zurbanizowanych krajów UE (59% ludności w miastach wobec 75% średnio w Unii) i jednym z najbardziej „rodzinnych” — gospodarstwa domowe są większe, a gospodarstw jednoosobowych jest o jedną trzecią mniej niż przeciętnie w UE.

Polska nie jest (jeszcze) krajem starym — jest krajem, który starzeje się najszybciej. W dziesięć lat mediana wieku wzrosła o 3,8 roku, niemal dwa razy szybciej niż w Unii, a przewaga młodości, która w 2015 r. wynosiła ponad trzy lata, skurczyła się do półtora roku. Udział seniorów skoczył z 15% do 21% — w 1990 r. wynosił 10%, a dzieci do 14 lat było wtedy 24% (dziś 14%).

To tempo, nie poziom, jest właściwą wiadomością tego wykresu: ten sam proces, który reszta Europy rozłożyła na dwa pokolenia, w Polsce zachodzi w jednym. Jego przyczyny — rekordowo niska dzietność i emigracja po 2004 r. — oraz skutki dla rynku pracy i emerytur opisuje rozdział 15.

Dwie Polski na jednej mapie. Rośnie Warszawa ze swoim obwarzankiem (o 11% w dekadę — więcej niż niejedno europejskie państwo) i Pomorze z Trójmiastem; Małopolska i Wielkopolska trzymają stan. Cała reszta się kurczy, najmocniej ściana wschodnia i Kielecczyzna, ale też Śląsk, Opolszczyzna i Łódzkie. Mazowsze pokazuje, dlaczego mapa ma siedemnaście, a nie szesnaście pól: jako całość urosło o 3%, ale bez Warszawy straciło 7% — tyle co Podlasie.

To mapa migracji wewnętrznych i dzietności, nie tylko wyjazdów za granicę: młodzi przenoszą się do pięciu–sześciu metropolii, a regiony, z których wyjeżdżają, są jednocześnie najstarsze (rozdział 15, mapa udziału osób 65+) i najbiedniejsze (mapa PKB regionów w tym samym rozdziale).

W 2010 r. Polacy zawierali o jedną trzecią więcej małżeństw na tysiąc mieszkańców niż przeciętni Europejczycy; w 2024 r. dwie linie się przecięły. Nie dlatego, że Polacy częściej się rozwodzą — współczynnik rozwodów stoi od piętnastu lat w miejscu, dokładnie na poziomie unijnym — lecz dlatego, że ślub jest odkładany i coraz częściej pomijany: kobiety wychodzą za mąż prawie trzy lata później niż w 2010 r., mężczyźni ponad trzy, a udział urodzeń pozamałżeńskich wzrósł z 21% do 29% (w UE 41%).

Trzeba to czytać razem z następnym wykresem: Polacy później opuszczają dom rodzinny, później się żenią, nieco wcześniej niż Europejczycy zostają rodzicami — i mają najmniej dzieci w swojej historii (rozdział 15).

Ponad 20 punktów procentowych ponad średnią unijną: co drugi Polak między 25. a 35. rokiem życia i niemal trzech na pięciu mężczyzn w tym wieku mieszka z rodzicami. Składają się na to ceny mieszkań (rozdział 15), późne małżeństwa i model rodziny wielopokoleniowej, który w statystyce widać jako jedno z największych gospodarstw domowych w Unii i jeden z najniższych odsetków ludzi mieszkających samotnie.

Uczciwy niuans: ci, którzy się wyprowadzają, robią to w wieku bliskim unijnemu (26,8 wobec 26,3 roku) — i coraz wcześniej niż jeszcze w 2021 r. Dom rodzinny nie jest więc w Polsce pułapką bez wyjścia, lecz dłuższym przystankiem: tańszym, wygodnym i społecznie akceptowanym.

Polska jest krajem wykształconych kobiet: ponad połowa Polek przed 35. rokiem życia ma dyplom, więcej niż w UE, a wśród absolwentów uczelni kobiety stanowią dwie trzecie — to trzeci najwyższy udział w Europie. Mężczyźni są po drugiej stronie średniej: studiuje ich wyraźnie mniej niż w Unii, a różnica między płciami (18 punktów) jest o dwie trzecie większa niż przeciętnie w UE. Polki nie są przy tym rekordzistkami Europy — 54,5% to 15. wynik w UE, cztery punkty nad średnią; rekord Polski to udział kobiet wśród absolwentów.

Druga wiadomość jest mniej wygodna: boom edukacyjny lat 2000. wygasa. Odsetek młodych z dyplomem przestał rosnąć i lekko spada, podczas gdy reszta Unii nadrabia — o jakości tych dyplomów i pozycji polskich uczelni mówi rozdział 7.

Polacy pracują dużo i prawie wszyscy: wskaźnik zatrudnienia, który w 2019 r. równał się unijnemu, jest dziś o prawie trzy punkty wyższy, a przeciętny tydzień pracy — 40 godzin — jest drugi najdłuższy w Unii. Część tej różnicy to struktura (mniej etatów cząstkowych niż na Zachodzie), ale nawet wśród pracujących na pełny etat Polska wyprzedza średnią UE. Co szósty pracujący pracuje na własny rachunek — o jedną trzecią częściej niż przeciętnie w Unii.

Ciekawe zestawienie: kraj najdłużej pracujący jest zarazem jednym z najrzadziej pracujących z domu — pandemiczny szczyt pracy zdalnej (9% w 2020 r.) szybko się cofnął, a dziś „zwykle” pracuje zdalnie 6% Polaków wobec 9% Europejczyków i 21% Finów.

To jedna z liczb, które najbardziej zaskakują czytelnika z zewnątrz: Polacy — rzekomo narzekający — oceniają swoje życie na 7,7 w skali do 10, lepiej niż mieszkańcy Niemiec, Francji, Szwecji i Hiszpanii, a w Unii wyprzedzają ich tylko Rumuni i Finowie (z Austriakami i Duńczykami dzielą trzecie miejsce). Wynik jest stabilny od 2018 r., z pandemicznym dołkiem w 2021 r., i wyższy niż średnia unijna w każdej grupie wiekowej — także wśród seniorów, wbrew intuicji o „trudnej polskiej starości”.

Kontekst jest ważny: to samoocena, nie wskaźnik warunków życia, a ten sam naród w badaniach zaufania społecznego (rozdział 14) wypada poniżej średniej. Polacy są coraz bardziej zadowoleni z własnego życia i niezmiennie nieufni wobec innych — to napięcie przewija się przez cały portret.

Polacy znają języki obce mniej więcej tak często jak przeciętni Europejczycy — ale zwykle jeden. Prawie połowa dorosłych deklaruje dokładnie jeden język obcy (w UE 38%), a tylko co czwarty dwa lub więcej (w UE 37%); trzema językami posługuje się co dwudziesty Polak i co ósmy Europejczyk. Tym jednym językiem jest niemal zawsze angielski, i to na wysokim poziomie: w indeksie EF Polska jest w pierwszej piętnastce świata, z typową asymetrią — rozumiemy i czytamy lepiej, niż mówimy.

Dla czytelnika z zagranicy praktyczny wniosek: w miastach i wśród ludzi poniżej czterdziestki po angielsku porozumie się bez trudu; niemiecki, kiedyś drugi język Polski, ustąpił miejsca, a rosyjski pozostał głównie w pokoleniu starszym.

Stereotyp — także wśród samych Polaków — głosi, że Polacy należą do najwyższych narodów świata. Dane tego nie potwierdzają: mężczyzna z rocznika 1996 mierzy przeciętnie 177 cm, co daje Polsce miejsce w czwartej dziesiątce — za Holendrami, Skandynawami, Bałtami, Bałkanami, Czechami i Niemcami. Prawdziwa w tej opowieści jest skala zmiany: w sto lat Polacy i Polki urośli o 14 cm, najszybciej w dekadach powojennej poprawy odżywiania i opieki zdrowotnej.

Równie ważne jest wyhamowanie: między rocznikiem 1976 a 1996 przybyło zaledwie pół centymetra. Wzrost dorosłych jest dobrym zbiorczym miernikiem dzieciństwa — i sugeruje, że łatwe rezerwy (lepsze jedzenie, mniej chorób) zostały już wyczerpane.

Najpoważniejszy cień tego rozdziału nie dotyczy pieniędzy ani nastrojów, lecz ciała. Polacy żyją o trzy lata krócej niż przeciętny mieszkaniec Unii, a polscy mężczyźni — o ponad cztery; pandemiczna strata została już odrobiona (dołek 75,4 roku w 2021 r.), ale dystans do UE się nie zmniejszył. Jedno wyraźnie poprawiło się w ostatniej dekadzie: palenie, które spadło do poziomu unijnego po dekadach wyraźnie wyższych wskaźników.

Słabym punktem pozostaje ruch: tylko co piąty Polak spełnia zalecenia aktywności fizycznej, a dwie trzecie deklaruje, że nie ćwiczy nigdy — więcej niż w jakimkolwiek kraju Unii poza Portugalią i Grecją. Do tego dochodzi przepaść cyfrowa między pokoleniami: najmłodsi Polacy są w sieci częściej niż ich unijni rówieśnicy, seniorzy — znacznie rzadziej.

Trzy najczęstsze polskie nazwiska — Nowak, Kowalski, Wiśniewski — to zarazem trzy typy: od „nowego” przybysza, od kowala i od wiśni; dalej idą nazwiska od zawodów, miejsc i imion, a końcówka -ski, kiedyś znak szlachectwa, jest dziś najzwyklejszą z polskich końcówek. Najpopularniejsze nazwisko nosi 198 tysięcy osób — w kraju o 37 milionach mieszkańców to mniej niż pół procent, znak dużej różnorodności nazwisk.

Imiona mówią o czasie: rodzice rocznika 2025 sięgają po imiona swoich dziadków i pradziadków. Zofia, Antoni, Leon, Franciszek, Ignacy i Stanisław wróciły do pierwszej dziesiątki, a Nikodem — imię, które jeszcze dwadzieścia lat temu było rzadkością — jest dziś numerem jeden wśród chłopców.