Nierówności, mieszkania, demografia

Dwie linie, które się rozjeżdżają: Polska spada z 30,8 do 24,9, Unia stoi niemal w miejscu. W dekadę Polska przeszła ze średniej unijnej do piątego najniższego poziomu nierówności dochodowych w UE. Najbogatsze 20% Polaków ma dziś 3,6 raza wyższy dochód niż najuboższe 20% — wobec pięciokrotności w 2010 r.

To najmocniejsza korekta do tezy postawionej w briefie tego dokumentu: nierówności dochodowe nie są ciemną stroną współczesnej Polski. Ciemne strony nierówności mają inne wymiary — pokazują je następne wykresy.

Ranking z 2025 r. ustawia Polskę w grupie najbardziej egalitarnych społeczeństw kontynentu — między Słowenią a Holandią, wyraźnie przed Niemcami, Francją, Hiszpanią i Włochami. Uzupełnia to luka płacowa płci (następny wykres) i wskaźnik ubóstwa (rozdział 5): trzy niezależne miary, jeden obraz.

Polska ma czwartą najniższą lukę płacową w UE — blisko trzykrotnie niższą niż średnia unijna i czterokrotnie niższą niż w Niemczech. Częściowo to efekt struktury: wysokiej feminizacji sektora publicznego i wyższego wykształcenia kobiet (luka płci w dyplomach wyższych — 17,9 pkt proc. na korzyść kobiet — jest jedną z największych w UE).

Reprezentacja polityczna nie nadąża: rekordowe 29,6% kobiet w Sejmie to wciąż mniej niż średnia UE, przy 44% kandydatek na listach — kobiety były systematycznie umieszczane na dalszych miejscach.

Najostrzejsza nierówność współczesnej Polski nie jest dochodowa, lecz geograficzna. Region warszawski jest statystycznie bogatszy niż Berlin i Wiedeń, podczas gdy sześć regionów wschodnich i północnych nie przekracza 62% średniej unijnej. Rozpiętość między najbogatszym a najbiedniejszym regionem wynosi niemal trzykrotność.

Ważne zastrzeżenie: wszystkie regiony rosły i żaden nie został w miejscu — Lubelszczyzna i Podkarpacie zyskały po 6–7 punktów od 2015 r. Dystans do Warszawy się nie zmniejsza, ale dystans do Unii — tak, w każdym województwie.

Najwyrazistsza ciemna strona poziomu życia po demografii: prawie co trzeci Polak mieszka w warunkach przeludnienia, blisko dwa razy częściej niż przeciętny mieszkaniec UE — choć wskaźnik spada szybko (o 12,5 pkt proc. w dekadę). Polacy zarabiają coraz lepiej, ale wciąż mieszkają ciasno.

Kontrast z motoryzacją jest wymowny: Polska ma dziś więcej samochodów na mieszkańca niż Niemcy (639 vs 593) — po części z powodu importu używanych aut i słabego transportu publicznego poza dużymi miastami. Auto tak, metry kwadratowe nie.

Największe wyzwanie tego portretu. Polska rodzi dziś o 40% mniej dzieci niż w 2017 r., a ubytek naturalny — 45 osób na 10 tys. mieszkańców — jest najwyższy od II wojny światowej poza latami pandemii. Nożyce rozwierają się od 2018 r. i nic nie wskazuje, by miały się zamknąć.

Symulacja GUS pokazuje cenę: przy dzietności z 2024 r. kraj liczyłby w 2060 r. 28,4 mln mieszkańców, o jedną czwartą mniej niż dziś, a co trzeci miałby ponad 65 lat. To opracowanie eksperymentalne, nie prognoza — ale kierunek jest jednoznaczny.

Najmocniejszy dowód, że pieniądze nie kupują urodzeń: program 500+ (od 2024 r. 800+) skokowo obniżył ubóstwo dzieci (rozdział 5), ale po krótkim odbiciu w 2017 r. dzietność spadła do najniższego poziomu w historii pomiarów. Polska jest dziś 0,2 poniżej średniej unijnej, która sama spada.

Spadek dzietności jest ogólnoeuropejski, ale w Polsce szybszy — to jedyny wskaźnik w tym portrecie, w którym Polska w ostatnich latach traciła dystans do UE, zamiast go nadrabiać.

Najlepiej udokumentowany dowód odwrócenia kierunku migracji: kraj, który po 2004 r. był symbolem emigracji, przez dekadę wydawał więcej pierwszych zezwoleń na pobyt niż Niemcy, Francja czy Hiszpania. Spadek po 2021 r. to efekt ochrony czasowej dla Ukraińców (inna procedura), nie spadku imigracji.

Cudzoziemcy stanowią dziś ok. 8% ubezpieczonych w ZUS i ok. 6% pracujących — i to oni w dużej mierze wypełniają lukę, którą otwierają nożyce z poprzedniego wykresu. Oficjalna statystyka ludności tego jeszcze nie widzi.

Konkretna, pokoleniowa ciemna strona boomu płacowego: emerytury rosną nominalnie szybko (+14% w 2024 r.), ale ich relacja do płac spadła o niemal 8 punktów od 2015 r. Pracujący bogacą się szybciej niż emeryci, a odsetek bardzo niskich świadczeń rośnie.

Z demografią (poprzednie wykresy) tworzy to najważniejsze długofalowe napięcie tego portretu: coraz mniej pracujących, coraz więcej świadczeniobiorców, i relacja świadczeń do płac, która już dziś się obniża.

Polska starzeje się cała (rozdział 3), ale nie wszędzie jednakowo. Najstarsze są Kielecczyzna, Łódzkie, Pomorze Zachodnie, Lubelszczyzna i Opolszczyzna — regiony, z których młodzi od dekad wyjeżdżają do metropolii; najmłodsze — Warszawa z obwarzankiem, Małopolska, Pomorze i Wielkopolska, czyli cele tych wyjazdów. Różnica 5 punktów w udziale seniorów między skrajnymi regionami to dystans, jaki cała Polska przeszła w ostatnie dziesięć lat.

Dla polityki publicznej to mapa popytu na opiekę i geriatrię — i podaży rąk do pracy. Regiony starsze są zarazem uboższe i mniej zaludnione, co czyni ich problem podwójnym: mniej płatników, więcej świadczeniobiorców.

Imigracja zarobkowa, która w dekadę zmieniła Polskę z kraju emigracji w kraj imigracji (poprzedni wykres), rozłożyła się skrajnie nierówno: Mazowsze, Dolny Śląsk, Wielkopolska i Lubuskie — regiony metropolii, logistyki i przemysłu przy zachodniej granicy — zatrudniają cudzoziemców cztery do siedmiu razy częściej w przeliczeniu na mieszkańca niż Podkarpacie, Kielecczyzna czy Warmia i Mazury. Mapa pokrywa się z mapą bezrobocia (rozdział 5) w odbiciu lustrzanym: tam, gdzie brakuje rąk do pracy, przyjechali pracownicy z Ukrainy, Białorusi i coraz częściej z Azji.

Liczby trzeba czytać z dwoma zastrzeżeniami podanymi pod mapą: województwo to siedziba firmy, nie miejsce pracy, a suma regionów przekracza liczbę krajową — dlatego to mapa natężenia, nie dokładny spis.