Rozdział 7
Polon nazwano na cześć kraju, którego nie było na mapie. Metoda Czochralskiego leży u podstaw każdego układu scalonego, a Enigmę złamano w Warszawie. Polska szkoła uczy dziś lepiej niż średnia OECD — słabiej wypada zamiana talentu w patenty.
Polski wkład w naukę światową jest nieproporcjonalnie duży w stosunku do wielkości i politycznej historii kraju: od heliocentryzmu przez lampę naftową, witaminy i monokryształy krzemu po pierwsze planety pozasłoneczne. Dzisiejsza edukacja podstawowa i średnia należy do najlepszych w Europie, a polscy uczniowie niemal z każdej olimpiady informatycznej wracają z medalem. Rysa jest jedna, ale wyraźna: kraj z drugim wynikiem z matematyki w UE nie ma żadnej uczelni w światowej dwusetce, a jego nakłady na badania są o jedną trzecią niższe niż średnia unijna.
Rys. 7.1
Odkrycia i wynalazki polskich uczonych o światowym znaczeniu, 1543–2025
Rys. 7.2
Laureaci Nagrody Nobla urodzeni i wykształceni w Polsce lub piszący po polsku
Najmocniejszy pojedynczy „hak” narracyjny całego rozdziału to Maria Skłodowska-Curie: pierwsza kobieta z Nagrodą Nobla, jedyna osoba nagrodzona w dwóch różnych naukach przyrodniczych, a pierwiastek, który odkryła, nazwała na cześć ojczyzny nieobecnej wówczas na mapie Europy.
Polska literatura ma pięcioro noblistów — tyle, co Hiszpania, a więcej niż Rosja czy Japonia — od epickiego Sienkiewicza po Olgę Tokarczuk. Pokojowy Nobel Lecha Wałęsy (1983) był nagrodą dla całego ruchu „Solidarności” i poprzedził upadek systemu o sześć lat.
Rys. 7.3
Średnie wyniki PISA 2022, punkty, Polska vs średnia OECD
Polska szkoła jest wyraźnie lepsza od średniej OECD w „podciąganiu dołu”: mniej uczniów poniżej progu podstawowego, bardzo mało osób wypadających z systemu przed 18. rokiem życia. Nie jest natomiast fabryką geniuszy — odsetek najlepszych z matematyki jest dokładnie równy średniej OECD (dla porównania: Singapur 41%).
Uczciwy kontekst: wyniki z 2022 r. są jednymi z najniższych w historii polskich pomiarów PISA (szczyt przypadł na 2012 r.: 518 pkt z matematyki) i cofnęły część postępu — efekt pandemii widoczny w całej OECD. Druga słabość to uczenie się dorosłych: 20% Polaków w wieku 25–64 lata wobec 40% w UE — system świetnie kształci dzieci i niemal przestaje działać po dwudziestce.
Rys. 7.4
Medale Polski na międzynarodowych olimpiadach przedmiotowych, łącznie do 2026 r.
Statystycznie niemal każdy polski uczestnik Międzynarodowej Olimpiady Informatycznej wraca z medalem — 138 medali na 114 zawodników od 1989 r. To najmocniejszy dowód jakości polskiej edukacji informatycznej i jedno z wyjaśnień, dlaczego polscy programiści są tak cenieni na świecie.
W matematyce dorobek jest skromniejszy na tle Chin, USA czy Węgier, ale stabilny od 1959 r. Na poziomie akademickim Uniwersytet Warszawski należy do nielicznych uczelni spoza USA, Chin i Rosji z dwoma tytułami mistrza świata ICPC.
Rys. 7.5
Wybrane wskaźniki European Innovation Scoreboard 2025, Polska, UE = 100 (w nawiasie miejsce w UE)
Najuczciwszy „światło i cień” w jednym wykresie. Polska jest w UE czwarta pod względem zgłoszeń wzorów przemysłowych, dziewiąta w wykorzystaniu chmury i dwunasta pod względem wykształcenia wyższego ludności — a jednocześnie w ostatniej piątce pod względem patentów, venture capital, nowych doktorów i publikacji w ścisłej czołówce cytowań.
Kapitał ludzki jest; brakuje przełożenia na własność intelektualną i finansowanie ryzyka. Granty Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych obrazują to samo: kraje „widening” (w tym Polska) to 25% ludności UE i 5% grantów ERC — nie tylko dlatego, że wnioski są odrzucane, ale dlatego, że jest ich wielokrotnie mniej.
Rys. 7.6
Miejsce w QS World University Rankings 2026 (niżej = lepiej), dziesięć najwyżej sklasyfikowanych polskich uczelni
Najbardziej wymowna rysa tego rozdziału: kraj z drugim wynikiem PISA z matematyki w Unii i olimpijską czołówką świata nie ma ani jednej uczelni w światowej dwusetce. Uniwersytet Warszawski spadł w 2026 r. o 13 pozycji, Jagielloński awansował o dziewięć; Politechnika Warszawska jest blisko pięćsetnego miejsca.
Liczba studentów po latach spadku znów rośnie (1,32 mln), a kobiety stanowią 58% studiujących. Umiędzynarodowienie cofnęło się w 2025/26: liczba studentów zagranicznych spadła o 7,1 tys., do 97 950 (OPI PIB), po zaostrzeniu wymogów wizowych i językowych — jedyny wyraźny regres w tym rozdziale.
Rys. 7.7
Zmiana subskrypcji na Radzie Ministerialnej ESA 2025 (CM25) wobec CM22, %, wybrane państwa
Czterdzieści siedem lat dzieli lot Mirosława Hermaszewskiego (1978) od misji Ignis (2025) — i w tym samym roku Polska zadeklarowała największy procentowo wzrost składki do ESA wśród europejskich członków Agencji. Pieniądze idą głównie w programy opcjonalne: obserwację Ziemi, telekomunikację i technologie dla polskiego przemysłu kosmicznego.
Uwaga na liczby: składka Polski występuje w trzech postaciach — 731 mln EUR (wieloletnia subskrypcja CM25), ok. 193 mln EUR (roczny wkład 2025) i 550 mln EUR (same programy opcjonalne). Na jednym wykresie używamy konsekwentnie pierwszej.
Dwanaście punktów, które łączy jedna cecha: każdy jest dziś częścią codzienności poza Polską. Krzem w każdym procesorze hoduje się metodą Czochralskiego; lampa naftowa zapoczątkowała przemysł naftowy; od Funka mamy słowo „witamina”. Trzech matematyków z Biura Szyfrów dało aliantom klucz do Enigmy siedem lat przed Bletchley Park.
Oś kończy się na orbicie: w czerwcu 2025 r. Sławosz Uznański-Wiśniewski jako drugi Polak — po Mirosławie Hermaszewskim w 1978 r. — poleciał w kosmos, a polska składka do ESA na lata 2026–2028 wzrosła o 277%, najwięcej procentowo wśród europejskich członków Agencji.