Rozdział 10
Lesistość rośnie nieprzerwanie od wojny, Polska ma największą na świecie populację żubra, jedną z największych wilka w Europie i ostatni pierwotny las nizinny kontynentu. Słabe punkty są konkretne: wody na mieszkańca mniej niż połowa średniej UE, zalesienia w zapaści, ptaki pól w odwrocie.
Polska przyroda ma twarde liczby, które bronią się na tle Europy: 29,6% kraju pod lasem (1945: 20,8%), ponad 80% lasów publicznych i otwartych dla wszystkich, 39,6% powierzchni lądowej pod ochroną wobec 26,6% średnio w UE, 23 parki narodowe odwiedzane przez 16 mln osób rocznie i najniższy w Unii odsetek zagrożonych gatunków ptaków. Najmocniejsza karta to wielkie ssaki — żubr, wilk, ryś, niedźwiedź, bóbr i łoś — których populacje wzrosły kilkukrotnie od 2000 r. Ciemne strony pokazujemy tą samą metodą: deficyt wody, katastrofę Odry i zapaść zalesień.
Rys. 10.1
Udział lasów w powierzchni kraju, %, 1945–2024 (GUS, powierzchnia geodezyjna)
Rys. 10.2
Lądowe obszary chronione, % powierzchni lądowej, 2024 (Bank Światowy / WDPA), wybrane kraje UE
W europejskiej czołówce: pod względem udziału obszarów chronionych Polska ustępuje w Unii tylko Bułgarii. Na mieszkańca przypada 2 699 m² terenów chronionych — najwięcej na Warmii i Mazurach (8 385 m²), najmniej na Śląsku (608 m²); rekordzistą jest świętokrzyskie z 65% powierzchni pod ochroną.
Sieć Natura 2000 (1 003 obszary) zajmuje 19,6% kraju — lekko powyżej unijnej normy, nie na jej szczycie. 23 parki narodowe to tylko 1% powierzchni, ale 16,4 mln odwiedzających rocznie; sam Tatrzański przyjmuje blisko co trzeciego z nich.
Rys. 10.3
Liczebność wybranych gatunków chronionych w Polsce, osobniki, 2000–2024 (GUS za GDOŚ; żubr wg Księgi Rodowodowej)
Najmocniejsza karta polskiej przyrody to wielkie ssaki. Żubr — gatunek, który w 1919 r. wyginął na wolności — liczy dziś w Polsce 3 060 osobników, najwięcej na świecie; Księga Rodowodowa Żubrów prowadzona jest w Polsce nieprzerwanie od 1947 r. Wilk i ryś odbiły dokładnie po objęciu ochroną (1998 i 1995), niedźwiedź i bóbr po 1952 r.; łoś, po wojnie niemal wytępiony, to dziś jeden z najbardziej spektakularnych powrotów w Europie Środkowej.
Jedyny duży ssak z wyraźnym spadkiem to dzik: −77% w dekadę, efekt afrykańskiego pomoru świń i odstrzału sanitarnego.
Rys. 10.4
Parki, wybrzeże, góry, ptaki
Polska jest krajem nizinnym z wąskim, ale bardzo wysokim akcentem górskim: ponad połowa powierzchni leży między 100 a 199 m n.p.m., obszary powyżej 500 m to 3% kraju — i jeden szczyt sięgający 2 499 m. Pomiędzy: 687 km wybrzeża, tysiące jezior, największe torfowiska Europy Środkowej nad Biebrzą i Puszcza Białowieska, jedyny przyrodniczy obiekt UNESCO w Polsce.
Awifauna zaskakuje najbardziej: udział gatunków zagrożonych wyginięciem jest w Polsce najniższy w całej Unii, a żuraw potroił liczebność w ćwierć wieku. Cień tej historii — ptaki krajobrazu rolniczego — pokazuje ostatni wykres.
Rys. 10.5
Odnawialne zasoby wody słodkiej na mieszkańca, m³ rocznie, 2021, wybrane kraje UE
GUS pisze wprost: „Polska zaliczana jest do krajów ubogich w zasoby wodne”. Przeciętne zasoby to ok. 60 mld m³ rocznie — Francja ma 206 mld, Szwecja 184 mld — a w latach suchych spadają poniżej 40 mld. Uczciwa teza brzmi „w unijnym ogonie”, nie „najniżej w UE”: Niemcy, Czechy i Węgry mają mniej.
Katastrofa Odry latem 2022 r. — ok. 360 ton śniętych ryb, zakwit toksycznej złotej algi w zasolonej rzece — pokazała, jak wrażliwy jest ten system.
Rys. 10.6
Powierzchnia zalesień gruntów nieleśnych w Polsce, tys. ha rocznie
Najostrzejszy ciemny punkt rozdziału. Krajowy program zwiększania lesistości, przyjęty w 1995 r., zalesił w latach 1996–2024 łącznie 270,7 tys. ha — ale w 2024 r. już tylko 900 ha, trzydzieści razy mniej niż w rekordowym 2003 r. Cel 33% lesistości w 2050 r. przy tym tempie jest nieosiągalny.
Drugi cień to pola: wskaźnik pospolitych ptaków krajobrazu rolniczego spadł o jedną czwartą od 2000 r. — wolniej niż średnio w UE, ale w jednoznacznie złym kierunku — podczas gdy ptaki leśne zyskują szybciej niż gdziekolwiek w Unii.
Rys. 10.7
Lesistość — udział powierzchni lasów w powierzchni ogółem według województw, %, 2024
Polski las nie jest rozłożony równo: zachodnia ściana kraju (Lubuskie — niemal połowa powierzchni), Pomorze Zachodnie i Karpaty są zalesione jak Skandynawia, a centralna, rolnicza Polska — Łódzkie, Mazowsze, Kujawy, Lubelszczyzna — ledwie w jednej piątej. To w dużej mierze dziedzictwo geografii gleb (piaski i góry pod lasem, lessy i czarnoziemy pod pługiem) i powojennych zalesień na ziemiach zachodnich.
Mapa jest niemal nieruchoma: różnice rok do roku mieszczą się w dziesiątej części punktu, a krajowa lesistość rośnie powoli, choć wytrwale, od 21% w 1945 r. do niemal 30% dziś.
Rys. 10.8
Udział obszarów o szczególnych walorach przyrodniczych prawnie chronionych w powierzchni województwa, %, stan na 31.12.2024
To najciekawszy kontrapunkt w całym zestawie map. Świętokrzyskie — demograficznie najstarsze i jedno z najuboższych województw — chroni dwie trzecie swojej powierzchni (Góry Świętokrzyskie, Ponidzie), Małopolska ponad połowę; Dolny Śląsk, jeden z najbogatszych regionów z największą liczbą zabytków, chroni niecałą jedną piątą. Bogactwo przyrodnicze i bogactwo gospodarcze rozkładają się więc w Polsce wzdłuż różnych osi — argument, by nie czytać kraju jednym wymiarem.
Liczby mówią o powierzchni objętej którąkolwiek z form ochrony; dwie trzecie z tego to obszary chronionego krajobrazu o łagodnym reżimie, a parki narodowe to 3% całości (rozdział 10, wykres „Ile Europy chroni”).
Jedna grafika opowiada i sukces, i zadyszkę: od wojny lesistość wzrosła o prawie dziewięć punktów procentowych, ale od 2020 r. krzywa jest płaska. Polskie lasy są w przeważającej mierze wspólne i powszechnie dostępne — to rzadkość w Europie Zachodniej, gdzie dominują lasy prywatne.
Dlaczego krzywa stanęła, pokazuje ostatni wykres rozdziału: program zwiększania lesistości praktycznie wygasł.